დიღმის ველის ჩრდილოეთ ნაწილში, ნაქულბაქევის ტერიტორიაზე 3000 წლის წინანდელი უნიკალური სამარხები აღმოაჩინეს. როგორც "ინტერპრესნიუსს" ეროვნული მუზეუმიდან აცნობეს, ნაქულბაქევის სამარხები უმნიშვნელოვანეს ინფორმაციას იძლევა...

ლუარსაბ I და სიმონ I  გამ."მეცნიერება", თბილისი, 1991 წ.,

ოთხასი წლის წინათ, ე.ი. მე-XVI საუკუნეში, საქართველო მტრებით გარშემორტყმული ქვეყანა იყო. დასავლეთიდან მას ძლიერი ოსმალეთი მეზობლობდა, აღმოსავლეთიდან კი სეფიანთა ირანი. ორივე მეზობელი ჩვენი ქვეყნის დაპყრობა-დამონებას ცდილობდა. ქართველი ხალხი გმირულად იცავდა თავს მოძალადეებისაგან, მაგრამ საქართველოს პოლიტიკური დაშლილობა დიდად უშლიდა ხელს თავდაცვის სიძლიერეს...

რუსუდან მეფე

საქართველოს ოქროს ხანის დასასრული და ახალი ეტაპის დასაწყისი, თამარ მეფისა და დავით სოსლანის ქალიშვილის და გიორგი IV ლაშას დის, რუსუდან დედოფლის მეფობას უკავშირდება. დავითის დროს დაწყებული ზეობის პერიოდი ერთ საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა და რიგი მიზეზების გამო დასასრული რუსუდანის...

1. დემეტრე პირველის კორონაცია, მაცხვარიშის ფრესკა

დემეტრე I (1125-1146 წ.) – ერთიანი საქართველოს მეფე, დავით IV-ს უფროსი ძე. გიორგი IV ლაშას პერიოდის უცნობი მემატიანე წერს, რომ დავითმა "სიცოცხლის შინა დასუა მეფედ დემეტრე და დაადგა გვირგვინი თვით მისითა ხელითა”...

მარიამ დედოფალი, ბაგრატ IV-ის ასული, მეუღლესთან – ბიზანტიის იმპერატორ ნიკიფორე III ბოტანიატთან

საქართველოს სამეფო სახლის გენეალოგიიდან XI ს.საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ.III, №2, 1983, გვ.437-440

სამეცნიერო ლიტერატურაში კარგადაა ცნობილი, რომ ბაგრატ IV (1027-1072 წწ.) ჰყავდა ქალიშვილი, მართა, რომელიც იყო ბიზანტიის ვასილევსების მიხეილ VII დუკას და ნიკიფორე ბოტანიატესის მეუღლე...

შორაპნის ციხე, ანტიკური და შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე დასავლეთ საქართველოში, ყვირილისა და ძირულის შესართავში (ახლანდელი დაბა შორაპნის ტერიტორია, ზესტაფონის რაიონი). ვახუშტი ბატონიშვილი ციხეს ასე აღწერს:..

კავთისხევი - სოფელი კასპის რაიონში, მდინარე კავთურის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირებზე... ზღვის დონიდან 720 მეტრი, კასპიდან 10 კმ... კავთისხევის უძველესი ისტორიული უბანია ციხისუბანი, სადაც შემორჩენილია თარხნიშვილთა ციხე - გალავნის საძირკველი. კავთისხევს ხშირად თავს ესხმოდნენ  და აოხრებდნენ დაღესტნელი ფეოდალები, ამიტომ მას ხალხში შავსოფელსაც ეძახდნენ...

ქოლაგირის ციხე, ასევე დედოფლის ციხესიმაგრე – ფეოდალური ხანის (XVIII საუკუნის დასასრული) ციხე-სიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, ახლანდელი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფ. ქოლაგირში. მდებარეობს მდ.ალგეთის მარცხენა მხარეს. აქ ადგილი გაშლილია და მისადგომად ყოველ მხრიდან ერთნაირია...

ხულუტი, ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, ციხე-დარბაზი, მდ. ხრამის ღრმა ხეობის ვიწრო ყელში. აგებულია  XVIII  საუკუნის  I მესამედში. შედგება 2 ნაწილისაგან; ორივეში ჩაყოლებულია თითო, გალავანში კი -  5 კოშკი...

არქიტექტურა გათხრითი არქეოლოგიის მონაცემებით - საბჭოთა ხელოვნება, 1955 წ.

არქიტექტურული მემკვიდრეობა წარმოადგენს იმ მაღალი ეროვნული კულტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნაწილს, რომელიც ქართველ ხალხს საუკუნეების მანძილზე შეუქმნია. ქართული ხუროთმოძღვრების ბრწყინვალე ძეგლების მხატვრული თვისებები, მეტყველი ეროვნული ხასიათი, ხალხური ძირები და შესრულების შეუდარებელი ოსტატობა საპატიო ადგილს მიუჩენენ მათ მსოფლიო ხელოვნების საგანძურში...

ადრეკლასობრივი საზოგადოების პერიოდის ხელოვნება,ქართული ხელოვნების ისტორია. - თბ., 1995, გვ.

ძვ.წ. I  ათასწლეულის დამდეგს საწარმოო ძალების განვითარების შედეგად, ქართველი ტომების მიერ რკინის ათვისების ეპოქაში, შეიქმნა გვაროვნული თემის დაშლისა და მონათმფლობელური საზოგადოების ჩასახვის წინამძღვრები. ენობრივი და კულტურული მსგავსების საფუძველზე ქართველი ტომების ჯერ კონსოლიდაციისა და შემდეგ გაერთიანების შედეგად  ძვ.წ. VI- IV საუკუნეებში საქართველოს ტერიტორიაზე იქმნება ორი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი, აღმოსვლეთისა - იბერია და დასავლეთისა - კოლხეთი...

შაორი – ნამოსახლარი და სიმაგრე ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ფარვანასთან. შაორის სახელით ცნობილი სოფლის გარდა ცნობილი ყოფილა აგრეთვე შაორის ციხე და შაორისწყალი «კვალად ამ ტბას (ფანავრის) ერთვის წყარო შაორისა, მდინარედ გამომდინარი კლდიდამ...», «ხოლო შაორის მთის თხემსა ზედა დგას ციხე დიდროვანის ლოდითა ნაშენი...», «კვალად არს შავნაბადი შაორსა და თავკვეთილს შუა»...